NEURO-INC - Potrzeby i zachowania informacyjne neuroróżnorodnych użytkowników w kontekście projektowania inkluzywnych usług bibliotek akademickich w fizycznej przestrzeni biblioteki
Projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki w ramach umowy UMO-2024/55/B/HS2/00694
Cele projektu
Punktem wyjścia projektu jest idea inkluzywności usług bibliotecznych, definiowana tutaj jako dążenie do takiego zorganizowania usług, aby były dostępne i przyjazne dla jak najszerszej grupy użytkowników. W literaturze przedmiotu można znaleźć wiele opisów pomysłów na dostosowanie usług bibliotecznych do potrzeb osób z niepełnosprawnością narządu ruchu, a także sensoryczną wzroku i słuchu, jednak problem dostosowania fizycznych przestrzeni bibliotecznych do specyficznych potrzeb neuroróżnorodnych użytkowników jest wciąż rzadko omawiany. Częściowo wynika to z niejasności samego pojęcia neuroróżnorodności, które jest definiowane niemal wyłącznie z punktu widzenia nauk medycznych, a nie z punktu widzenia jego konsekwencji społecznych. W tym kontekście jednym z głównych celów poznawczych badań będzie opracowanie kompleksowej definicji neuroróżnorodności postrzeganej jako cecha użytkowników bibliotek, w oparciu o dorobek nauk społecznych i uwzględniającej w szczególności konteksty informacyjno-komunikacyjne. Inne cele naukowe obejmują:
- opracowanie ram koncepcyjnych i metodologicznych badania potrzeb i zachowań informacyjnych neuroróżnorodnych użytkowników bibliotek, w tym opracowanie narzędzi i procedur badania użytkowników oraz testowanie tych rozwiązań w praktyce,
- określenie związku pomiędzy neuroróżnorodnością a potrzebami i zachowaniami informacyjnymi użytkowników bibliotek akademickich,
- opracowanie kompleksowego modelu projektowania innowacyjnych usług informacyjnych dostosowanych do potrzeb neuroróżnorodnych użytkowników bibliotek,
- przygotowanie wytycznych i rekomendacji dla bibliotekarzy, kierownictwa bibliotek i projektantów umożliwiających skuteczne dostosowanie istniejących usług bibliotecznych do potrzeb użytkowników neuroróżnorodnych.
Podjęta w projekcie problematyka dotyczy zagadnienia ważnego zarówno pod względem naukowym, jak i społecznym. Realizacja celów projektu wypełni zidentyfikowaną lukę w badaniach prowadzonych w obszarze bibliotecznych usług informacyjnych w aspektach związanych z projektowaniem iluzyjnych usług bibliotecznych dla użytkowników neuroróżnorodnych. Na poziomie poznawczym badania dostarczą kompleksowych ram metodologicznych do badania potrzeb i zachowań informacyjnych użytkowników neuroróżnorodnych, a także dostarczą obserwacji, które pozwolą na stworzenie modelu projektowania usług włączających uwzględniających potrzeby tej, często wykluczonej, ale coraz szerszej grupy użytkowników. Prowadzone badania na poziomie aplikacyjnym pomogą w walce z wykluczeniem społecznym osób neuroróżnorodnych w obszarze dostępu do informacji i edukacji.
Zespół
Dr hab. Magdalena Wójcik, prof. UJ – profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, obecnie Dyrektor Instytutu Studiów Informacyjnych na Wydziale Zarządzania i Komunikacji Społecznej. Uczestniczka międzynarodowych projektów naukowych, m.in.: EMPATIC, NIAGARA, IMPULSE, XPM, Peer. Organizatorka konferencji międzynarodowych, m.in. ECIL 2023 czy Praktyki Informacyjne tłumaczy ustnych i pisemnych 2024. Członkini International Society for Knowledge Organization, Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, Stowarzyszenia Profesjonalistów Informacji i Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. Od piętnastu lat prowadzi badania nad usługami informacji bibliotecznej, w szczególności związane z wykorzystaniem nowych technologii w projektowaniu i świadczeniu usług informacyjnych dla użytkowników bibliotek.
Dr Paloma Korycińska – adiunkt w Instytucie Studiów Informacyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej badania obejmują głównie potrzeby informacyjne i zachowania osób w obliczu sytuacji kryzysowych, w tym straty, deprywacji czy żałoby informacyjnej. Uczestniczka międzynarodowych projektów naukowych EMPATIC i XPM. Członek Stowarzyszenia Profesjonalistów Informacji i International Society for Knowledge Organization. Aktywna tłumaczka ustna i przysięgła, specjalizująca się w mediacjach językowych w sądownictwie medycznym, kryminalistycznym i karnym. Wieloletnia trenerka tłumaczeń ustnych i pisemnych w Katedrze Translatorstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego. Aktywna infobrokerka specjalizująca się w ułatwianiu kontaktów międzykulturowych.
Dr Dorota Rak - adiunkt w Instytucie Studiów Informacyjnych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej obecne zainteresowania badawcze koncentrują się na metodach wizualizacji i współtworzenia informacji w kontekście nauki o informacji i dyscyplin pokrewnych. Uczestniczka międzynarodowych projektów naukowych, np. NIAGARA i XPM, a także lokalnych, takich jak CaLiLab. Członek komitetów organizacyjnych międzynarodowych konferencji naukowych: Information Behaviour Conference ISIC2018 i European Conference on Information Literacy ECIL2023. Recenzent międzynarodowych czasopism naukowych, certyfikowana moderatorka procesów design thinking, trenerka design thinking oraz social media manager.
Dr Roksana Ulatowska – adiunkt w Instytucie Spraw Publicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, doktor nauk humanistycznych, dyscyplina nauki o zarządzaniu. Absolwentka psychologii na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz studiów podyplomowych z Metod badań społecznych w przedsiębiorstwach. Doświadczona badaczka społeczna i uczestniczka wielu projektów badawczych, z których najważniejsze to „Postawy młodzieży polskiej wobec Żydów” i „Alternatywne metody nauczania w przezwyciężaniu uprzedzeń etnicznych. Jej zainteresowania naukowe obejmują obszar metodologii badań społecznych, w tym metodologię doświadczenia użytkownika i myślenie projektowe w zarządzaniu, kreatywność i współtworzenie w innowacjach społecznych, klimat organizacyjny i przywództwo edukacyjne, w których szczególnie interesuje się wartościami.
Dr Krzysztof Gerc - adiunkt w Instytucie Psychologii Stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego zainteresowania naukowe i publikacje dotyczą: rozwoju umysłowego osób z niepełnosprawnością w ciągu ich życia oraz zagadnień wspierania rozwoju dzieci i młodzieży wykazujących deficyty rozwojowe. Zajmuje się również kwestiami kultury organizacji, jej wpływem i znaczeniem w procesie zarządzania w edukacji i opiece zdrowotnej w szerszym kontekście rehabilitacji i psychologii edukacyjnej.
Rezultaty
Action report for task 1: Analysis of the subject literature
Action report for task 2: Benchmarking
Prezentacja z ogólnopolskiej konferencji naukowej w Krakowie
Prezentacja z ogólnopolskiej konferencji naukowej w Lublinie
Prezentacja z międzynarodowego seminarium
III Kongres Bibliotek Szkół Wyższych
W dniach 17–19 czerwca 2026 r. w Krakowie odbył się III Kongres Bibliotek Szkół Wyższych poświęcony aktualnym wyzwaniom i kierunkom rozwoju bibliotek akademickich. W ramach Kongresu dr Dorota Rak wzięła udział w Panelu 7: „UX w bibliotece", dotyczącym roli user experience w projektowaniu usług, przestrzeni i doświadczeń użytkowników bibliotek. Wystąpienie w panelu było okazją do zaprezentowania projektu NEURO-INC jako przykładu badań łączących perspektywę UX, neuroróżnorodności i inkluzywnego projektowania usług bibliotecznych. Udział w dyskusji pokazał, że UX w bibliotece to nie tylko badania użytkowników i projektowanie rozwiązań, ale także sposób myślenia o bibliotece jako miejscu otwartym na różne potrzeby, doświadczenia i style korzystania z przestrzeni.
Seminarium dla bibliotekarzy w Bibliotece Głównej AGH
Podczas seminarium, które odbyło się 8 lipca 2026 r. dr Roksana Ulatowska oraz dr Dorota Rak opowiedziały o tym, w jaki sposób w bibliotekach wybranych krajów nordyckich odwiedzonych podczas wizyt studyjnych w ramach projektu NEURO-INC projektuje się przestrzenie, usługi i rozwiązania organizacyjne z uwzględnieniem potrzeb osób neuroróżnorodnych. Spotkanie rozpoczęło się od przybliżenia koncepcji projektowania uniwersalnego, które stanowi tam kluczowy element odpowiedzialności społecznej ukierunkowanej na włączanie różnych grup użytkowników. Następnie zostały zaprezentowane przykłady dobrych praktyk z bibliotek fińskich i norweskich pokazujące, jak te instytucje mogą wspierać dostępność, komfort użytkowników oraz inkluzywne korzystanie z zasobów i usług.
Prezentacja AGH 1
Prezentacja AGH 2
Publikacja w książce zbiorowej: Wójcik, Magdalena; Krzysztof Gerc, Paloma Korycińska, Dorota Rak, Roksana Ulatowska (2026). Bibliotekarz jako ambasador dostępności. Działania bibliotek na rzecz neuroróżnorodności – wnioski z wizyt studyjnych realizowanych w ramach w ramach projektu NEURO-INC. W: Biblioteka 5.0. Transformacja procesów i usług w środowisku inteligentnych technologii. Warszawa: SBP, s. 223-235.
Warsztaty Design Thinking